Circa 50% van emissie naar oppervlaktewater door uit- en afspoeling

In 2023 kwam ruim de helft van de binnenlandse emissies van stikstof naar het oppervlaktewater door uit- en afspoeling van landbouwgronden. Voor fosfor was de bijdrage van uit- en afspoeling aan de nationale emissies ongeveer 55%. Uit- en afspoeling van landbouwgronden wordt in de systematiek van de Emissieregistratie toegekend aan de sector landbouw.

Naast uit- en afspoeling vanuit landbouwgronden onderscheidt de Emissieregistratie erfafspoeling en mest die onbedoeld bij het uitrijden in sloten terecht komt, en daarnaast specifiek emissies uit de glastuinbouw. De totale bijdrage aan de binnenlandse belasting van het oppervlaktewater van deze drie bronnen bedroeg in 2023 ongeveer 3% voor fosfor en 2% voor stikstof.

De belasting was in 2023 hoger dan in 2022. Dat komt door de uitzonderlijk hoge neerslag in 2023. In de daarvoor liggende droge jaren was de bijdrage uit landbouwgronden gemiddeld ongeveer 45% voor stikstof en ongeveer 50% voor fosfor. 

De uit- en afspoeling uit landbouwgronden wordt bepaald door landbouwkundige activiteiten zoals bemesting en door bodemprocessen zoals kwel van nutriëntenrijk water en mineralisatie. Kwel en mineralisatie zijn op zichzelf processen die van nature optreden, maar kunnen wel nutriënten mobiliseren die in de bodem zijn opgebouwd door eerdere menselijke activiteiten, waaronder bemesting in het verleden.

In een bronnenanalyse berekende Wageningen Environmental Research de bijdrage van bemesting aan de uit- en afspoeling vanuit landbouwgronden. Voor stikstof bedroeg deze ruim 60%, voor fosfor ruim 45%. Deze bijdrage verschilt sterk per regio: in zandgronden is de bijdrage van bemesting aan de uit- en afspoeling van stikstof ruim 75%, in kleigebieden ongeveer 50% en in veengronden ruim 25%.

In veengronden levert mineralisatie door peilverlaging voor de landbouw een belangrijke bijdrage aan de nutriëntenbelasting. In zeekleipolders kan nutriëntenrijke kwel een belangrijke bijdrage leveren, die afhankelijk van het gebied kan variëren van nagenoeg nul tot tientallen procenten van de totale belasting. Deze kwel heeft vaak een natuurlijke oorsprong. In zand- en veengebieden is de bijdrage van natuurlijke kwel gering.

De uit- en afspoeling uit natuurgronden is kleiner dan die uit landbouwgronden: in 2023 was ruim 15% van de stikstof- en fosforbelasting afkomstig uit natuurgronden. Op lokaal niveau kan het oppervlaktewater belast worden door uitwerpselen van watervogels. Op nationaal niveau is dit echter een kleine bron: in 2023 was deze belasting minder dan 1% van de totale belasting voor zowel stikstof als fosfor.

Atmosferische depositie van stikstof op het oppervlaktewater draagt 13% bij aan de totale belasting van het oppervlaktewater met stikstofverbindingen. Voor fosfor speelt atmosferische depositie geen rol. Stikstof slaat ook neer op landbouw- en natuurbodems. Een deel van deze atmosferische depositie kan vervolgens uit- en afspoelen naar het oppervlaktewater.